قبلًا گفتيم كه هر شهادت نورانيتى در اجتماع به وجود مى‏آورد، و تشبيه كرديم آن را به نورانيتى كه برخى اعمال خير و از خودگذشتگى‏ها در قلب فرد ايجاد مى‏كند. قلب كه صفا و جلا پيدا كرد و هدايت يافت تاريكيها زايل مى‏شود، راه نمودارتر مى‏گردد. اين مطلب سوژه‏اى عالى است براى بحث درباره ارزش شهادت و شهدا و مخصوصاً از نظر آثار قيام حسينى در جهان اسلام و از نظر اينكه امام اگر به قصد شهادت هم حركت كرده باشد منطقى صحيح دارد. جمله: «انَّ اللَّهَ شاءَ انْ يَراكَ قَتيلًا» اگر سند صحيح داشته باشد، از لحاظ مطلب و معنى سخن درستى است.

سخن گفتن از شهيدي با ابعاد گوناگون، ‌از اسوه‏اي كه جمع اضداد بود، از آهن و اشك، ‌از شير بيشة نبرد و عارف شب‏هاي قيرگون، از پدر يتيمان و دشمن سرسخت كافران بسيار سخت بلكه محال است.

بهائيت، فرقه‌اي منشعب از آيين بابيه است. بنيان‌گذار آيين بهايي، ميرزا حسين‌علي نوري، معروف به بهاء الله است. اين آيين نيز نام خود را از همين لقب برگرفته است. وي در سال 1233ق در تهران به دنيا آمد و مانند برادرانش آموزش‌هاي مقدماتي ادب فارسي و عربي را زير نظر پدر و معلمان و مربيان گذراند. در زمان ادعاي بابيت سيد علي محمد شيرازي، در جمادي الاولي 1260، او جواني 28 ساله و ساكن تهران بود كه در پي تبليغ نخستين پيرو باب، ملاحسين بشرويه‌اي معروف به "باب الباب" در شمار نخستين گروندگان به باب در آمد. از آن پس، همراه برادرش، ميرزا يحيي صبح ازل يكي از فعّال‌ترين افراد بابي شد و به ترويج بابي‌گري ـ به‌ويژه در نور و مازندران‌ـ پرداخت.